فصل يكم : كليّات مرورى بر وضعيت سياسى - اجتماعى شيعه تا اوايل سدهء چهاردهم مراكز علمى شيعه كه بعدها به حوزه‌هاى علميه شهرت يافتند ، اين افتخار را دارند كه توانسته‌اند با الهام گرفتن از مكتب غنى اهل بيت عليهم السلام فرهنگ بىنظيرى در تمام زمينه‌هاى علمى ، اجتماعى و سياسى از خود به يادگار بگذارند . مسجد النّبى صلى الله عليه و آله را مىتوان نخستين مركز علمى شيعه در تاريخ اسلام برشمرد كه از نيمهء دوم قرن اوّل هجرى تا اواسط قرن دوم ، يعنى عصر امام باقر و امام صادق عليهما السلام رونق به‌سزايى گرفت . گرچه اين رونق ، تحت فشار حكام عبّاسى كم‌رنگ شد ، امّا در اوايل دوران غيبت صغرا ، اين بار با گرايش حديثى دوباره جان گرفت « 1 » و تا نيمهء دوم قرن چهارم ، مكتب اهل حديث يا اخباريان نخستين ، بر حوزه‌هاى علمى شيعيان ، بويژه حوزهء قم ، سايه افكند . با آغاز دولت شيعى آل بويه ( 321 - 448 ق ) در ايران و عراق ، مدارس شيعى در بيشتر بلاد اسلامى تأسيس گرديد و عضد الدولهء بويه‌اى در 367 ق ، دستور طرّاحى

--> ( 1 ) . در همين دوران ( 297 - 567 ق ) ظهور دولت اسماعيلى فاطمى و تسلّط آنها بر قلمرو وسيعى از بلاد اسلامى ، از شمال افريقا تا جنوب اروپا ، باعث گسترش مدارس و حوزه‌هاى شيعى گرديد كه نمونهء بارز آن ، ساخت دانشگاه الأزهر در قاهره به دستور جوهر صِقِلّى ، سردار فاتح فاطمى ، به سال 359 ق ، بود ( دائرة المعارف تشيّع ، ج 2 ، ص 89 ) .